Parenting Agreements - Maori
HE KUPU WHAKATAKI
HE AHA OTI TE WHAKAAETANGA TIAKI TAMARIKI?
Ko te whakaaetanga tiaki tamariki ko te whakatakotoranga tēnā o ngā whakaritenga tiaki i ngā tamariki a ngā mātua kua mawehe. Ko te tikanga ka whai wāhi ki ngā whakaaetanga tiaki tamariki tētahi, ētahi rānei o ēnei e whai ake nei?
- ngā whakaritenga mō te tiakitanga ia rā ia rā - tērā e whakaae pea ngā mātua me ngā kaitiaki, hei tauira, kia ōrite te wāhi o tēnā, o tēnā i te tiakitanga ia rā ia rā o ngā tamariki, kia riro rānei mā tētahi o rātou ngā tamariki e tiaki i te nuinga o te wā, i te wā katoa rānei
- ngā whakaritenga mō te whakapā atu - ki te riro mā tētahi matua, kaitiaki rānei e tiaki ngā tamariki ia rā ia rā, mā te whakaaetanga e whakatakoto ngā whakaritenga e noho ai ngā tamariki ki tērā atu matua, tae ki ngā rā nui pērā i te rā whānau me te Kirihimete
- ētahi atu take tiaki tamariki - tērā e kōrero te whakaaetanga mō ngā take e pā ana ki te atawhaitanga, te whanaketanga me te whakatipunga o ngā tamariki, pēnei i te kura, te whakapono, te mātauranga me te tāpoi haere
TE KŌWHIRINGA PAI RAWA - NGĀ MĀTUA E MEA ANA I Ā RĀTOU AKE WHAKARITENGA
E whakatītina ana te Ture Tiaki Tamariki 2004 i ngā mātua me ngā kaitiaki kia whakaaetia ā rātou ake whakaritenga hei tiaki i ā rātou tamariki. Ko te tikanga whānui pai tēnei mō te katoa - ina koa mō ngā tamariki.
Ki te kore e pai tētahi whakaaetanga e whakatītina ana anō te Ture Tiaki Tamariki 2004 i ngā mātua me ngā kaitiaki mā rātou ake e whakarite ā rātou raruraru. E whakarite ana te Kōti ā-Whānau i te kōrero tohutohu utukore ina hiahiatia, e āwhina ai rātou ki tētahi whakaaetanga hou. Hei mea whakamutunga anake e tapoko ai te Kōti ki te whakarite i te raruraru mā te tuku whakatau tiaki tamariki.
HEI TAKE PEA TE WHAKAAETANGA TIAKI TAMARIKI MŌ TૂTAHI WHAKATAU A TE KŌTI
Kāore e taea kia uruhina te whakaaetanga tiaki tamariki pēnei i te whakatau a te Kōti, i tētahi kirimana tauhokohoko rānei. Heoi anō, e āhei ana ngā mātua me ngā kaitiaki te tono ki te Kōti ā-Whānau kia meatia hei whakatau a te Kōti te whakaaetanga tiaki tamariki. Ka taea ināianei ngā whakaritenga o te whakaaetanga te uruhi pērā anō i ētahi atu whakatau a te Kōti.
TE MAHI I TĒTAHI WHAKAAETANGA TIAKI TAMARIKI
Ka taea e ngā mātua me ngā kaitiaki te mahi he whakaaetanga tiaki tamariki mā te tuhituhi noa iho i ngā whakaritenga kua whakaaetia e rātou mō te wāhi a tēnā, a tēnā ki te tiakitanga o ngā tamariki, mō ētahi atu take nui hoki kua whakaaetia e rātou e pā ana ki ngā tamariki. Kāore he tikanga kia kōrero te whakaaetanga mō ngā āhuatanga katoa tērā e puta ake, engari me kōrero rawa mō te tiakitanga o ia rā, o ia rā.
Ko tētahi momo whakaaetanga tiaki tamariki ko te mahere tiaki tamariki. E wātea utukore ana tētahi pukaiti Mahere Tiaki Tamariki i te Kōti ā-Whānau tūtata ki a koe, i te paetukutuku rānei a te Kōti ā-Whānau (www.justice.govt.nz/family). Me whakamahia e koutou tēnei pukaiti hei aratohu āwhina mō koutou ki te whakatakoto i ngā whakaritenga mō ō tamariki.
He āwhina anō pea te kōrero tahi me tētahi rōia ā-whānau mō tētahi whakaaetanga tiaki tamariki itemea e mōhio pai ana rātou he aha ngā mea whaiwhakaaro hei whakauru. Tētahi anō, ka āwhina hoki rātou kia mārama katoa te whakatakoto i ngā kōrero.
NGĀ WHAKAAETANGA I TAEA MĀ TE KŌRERO TOHUTOHU
Ki te mea e uaua ana te whakaaetanga ki ētahi mea i waenganui i ngā mātua me ngā kaitiaki, ka āhei rātou te tono āwhina i te Kōti ā-Whānau mā te whakarite utukore ai i te kōrero tohutohu mō rātou. Mā tētahi kaitohutohu rātou e āwhina ki te matapaki i ngā take whakararuraru kia riro ai he whakaaetanga mō ēnei.
E wātea ana ngā mātua me ngā kaitiaki ki te whakarite i ētahi kōrero tohutohu mō rātou ake ina hiahia ki tēnei, engari mā rātou anō e utu.
MEA ANA KIA PAI TE MAHI A NGĀ WHAKAAETANGA TIAKI TAMARIKI
PĒHEA KI TE KORE E PAI TE MAHI A TE WHAKAAETANGA TIAKI TAMARIKI?
Ki te heipū he tautohenga mō tētahi whakaaetanga tiaki tamariki, e āhei ana tēnā, tēnā te īnoi ki te Kōti ā-Whānau ki te āwhina mā te whakarite i te kōrero tohutohu utukore, he pērā pea i te kōrero tohutohu i whakamahia tuatahitia e rātou ki te whakarite i te whakaaetanga tiaki tamariki. Ko te whāinga o te kōrero tohutohu ko te āwhina kia whakahokia ake te whakaaetanga, me ētahi whakarerekētanga hōu pea i te taha.
Ki te kore te kōrero tohutohu e whaihua, e āhei ana tēnā, tēnā o ngā mātua, o ngā kaitiaki rānei, te tono ki te Kōti ā-Whānau mō tētahi whakatau tiaki tamariki. Mō ētahi atu pārongo, tirohia te puka whakamārama Ngā Whakatau Tiaki Tamariki.
Ki te īnoia te Kōti kia mahia he whakatau tiaki tamariki i te pakarutanga o tētahi whakaaetanga, ko tāna e whakaaro i te tuatahi, ko te mea nui anō hoki, ko te oranga me te painga o te tamaiti. Hei mea manako hoki e āta whakaarohia e te Kōti ngā whakaritenga o te whakaaetanga tiaki tamariki.
KI TE TAKAHIA E TĒTAHI TE WHAKATAU TIAKI TAMARIKI HE AHA?
E wātea ana ki te Kōti he kōwhiringa o ngā mea ka taea. Hei tauira, ka taea e ia te tuku i ngā tāngata e whai wāhi ana ki te kōrero tohutohu hei āwhina kia whakaritea ngā raruraru, ngā take rānei, e rātou ake; kia utua e tētahi taha rānei he moni ki te Kōti hei herenga, he mea ka ngaro rawa i a ia ina takahia tonutia e ia te whakatau. Ka taea hoki te whakatau te whakarerekē, te whakakāhore rānei e te Kōti. Hei parepare whakamutunga, ki te tika ka taea e te Kōti te tuku he whakamana hei uruhi i ngā motika o tētahi tangata ki te tiaki i tāna tamaiti ia rā ia rā, ki te whakapā rānei ki te tamaiti.
KA TAEA RĀNEI E AHAU TE URUHI I TĒTAHI WHAKAAETANGA TIAKI TAMARIKI I TE KŌTI?
Kāore. Kāore ngā whakaaetanga tiaki tamariki e tuku motika ā-ture e taea ana te uruhi i roto i ngā Kōti. Nā te pēnei he rerekē rātou i ngā kirimana tauhokohoko, i ētahi atu kirimana rānei e pā ana ki te rawa me te moni.
NGĀ WHAKAAETANGA I ROTO I NGĀ TAKE WHĀNAUTANGA HANGARAU
NGĀ WHAKAAETANGA WHAKAPĀ MŌ WAENGANUI I NGĀ KAIWHAKAWHIWHI ME NGĀ TAMARIKI - KA TAEA RĀNEI TE URUHI?
Ina whakawhānau he tamariki mā te Hangarau Whānautanga E āwhinatia (Assisted Human Reproduction - AHR), i ētahi wā ka hangaia he whakaaetanga mō te tangata e hoatu ana i ōna tātea, i tōna hēki rānei - arā te kaiwhakawhiwhi - mehemea e taea e ia te whakapā ki te tamaiti, e whai wāhi rānei ki te kōrero mō te whakatipunga o te tamaiti.
Ko ēnei whakaaetanga kāore e taea te uruhi mā te ture. Engari, ka taea e tētahi matua, te kaiwhakawhiwhi rānei, te tono ki te Kōti ā-Whānau kia tukua he whakatau i runga tonu i taua whakaaetanga, ā, ka taea taua whakatau te uruhi.
E kore te Kōti e tuku he whakatau ki te kore e whakaae katoa ngā mātua me te kaiwhakawhiwhi kia pērā.
KI TE TAKAHIA E TĒTAHI TE WHAKATAU A TE KŌTI HE AHA?
Ko tētahi whakatau a te Kōti e tuku ana ki te kaiwhakawhiwhi te motika whakapā ki tētahi tamaiti, ka taea tēnā te uruhi ānō he whakatau tiaki tamariki.
E wātea ana ki te Kōti he kōwhiringa o ngā mea ka taea. Hei tauira, ka taea e ia te tuku i te matua rāua ko te kaiwhakawhiwhi ki te kōrero tohutohu hei āwhina kia whakaritea ngā raruraru, ngā take rānei e rātou ake; kia utua e tētahi taha rānei he moni ki te Kōti hei herenga, he mea ka ngaro rawa i a rātou ina takahia tonutia e rātou te whakatau. Ka taea hoki te whakatau te whakarerekē, te whakakāhore rānei e te Kōti. Hei parepare whakamutunga, ka taea e te Kōti te tuku he whakamana hei whakaū ka tūpono tonu te whakapā a te kaiwhakawhiwhi ki te tamaiti.
Ki te mea kua whakaaetia, kua whakatakototia hoki ki te whakaaetanga ētahi atu take tiaki tamariki, ka taea e te Kōti te tuku he whakaritenga mō ērā kei te tautohetohetia.
KEI TE PĪRANGI KI ĒTAHI KŌRERO ANŌ, KŌRERO TOHUTOHU RĀNEI?
Mō ētahi atu pārongo, tohutohu rānei mō ngā whakaaetanga tiaki tamariki me ngā whakatau tiaki tamariki, tirohia te paetukutuku a te Kōti ā-Whānau (www.justice.govt.nz/family), whakapā rānei ki tētahi rōia ā-whānau (www.familylaw.org.nz), he pokapū ture ā-hapori, te tari tūtata rānei o te Kōti ā-Whānau.
TE ĀWHINA Ā-TURE
Ko te tangata e pīrangi ana ki tētahi rōia engari tē taea te utu, tērā ia e tika kia whiwhi ki te āwhina ā-ture. Ko tēnei ko te utunga a te Kāwanatanga he wāhi, te katoa rānei o ngā utu rōia (i ētahi wā tērā e hiahiatia kia whakahokia e koe he wāhi, te katoa rānei). Ka taea e koe te whiwhi pārongo mō te āwhina ā-ture mā te -
- whakapā atu ki te tari o te Pokapū Ratonga ā-ture o te wā kāinga (tirohia ngā whārangi kikorangi a te Kāwanatanga kei mua o te puka nama waea )
- haere ki te paetukutuku a te Pokapū Ratonga ā-ture, ki www.lsa.govt.nz,
- mā te haere rānei ki te kite i tētahi rōia me te matapaki tahi i te āwhina ā-ture me ia.
E wātea ana te āwhina ā-ture mō ngā take Kōti ā-Whānau katoa, hāunga ia te whakakāhoretanga o te mārenatanga (whakarerenga).
www.justice.govt.nz/family
Nga Kōti 003
Poutū-te-rangi 06
